Η ΠΟΛΗ ΤΩΝ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ

Στην κεντρική Ήπειρο, σε ίση περίπου απόσταση από τον Αμβρακικό και το Ιόνιο, οι δυτικές προεκτάσεις της Πίνδου αφήνουν κι ανοίγεται ανάμεσά τους ένα ευρύ λεκανοπέδιο, το οποίο, κατοικημένο από τα πανάρχαια χρόνια της προϊστορίας, έγινε στη διαδρομή των αιώνων το λίκνο του ιστορικού βίου της Ηπείρου.

Στο κέντρο αυτής της λεκάνης σχηματίζεται μια μεγάλη λίμνη με ένα μικρό νησί στη μέση και με μια βραχώδη χερσόνησο στη δυτική της όχθη, όπου ο αρχικός πυρήνας ενός κάστρου εξελίχθηκε σε πόλη, την ιστορική πόλη των Ιωαννίνων.

Στα νότια του λεκανοπεδίου, στις υπώρειες του Τόμαρου, είχε ακμάσει επί αιώνες η αρχαία Δωδώνη, σεβάσμιο προσκύνημα όλων των Ελλήνων, ενώ στα βορειοδυτικά, στο σημερινό χωριό Ροδοτόπι, ήταν η αρχαία Πασσαρών, πρωτεύουσα των Μολοσσών και του Κοινού των Ηπειρωτών. Η πόλη των Ιωαννίνων θα αναφανεί πολλούς αιώνες αργότερα.

Κοντά στη λίμνη, στις νότιες όχθες της, ορθώνεται μεμονωμένο μέσα στον κάμπο ένα πετρώδες βουνό, η Καστρίτσα, όπου αναπτύχθηκε μια μεγάλη και γερά οχυρωμένη πόλη, που έζησε επί πολλούς αιώνες στην αρχαιότητα, αλλά κατοικήθηκε επίσης (ή ξανακατοικήθηκε) και τον μεσαίωνα. Είναι εύλογο να υποθέσει κανείς ότι, μάλλον μετά την εγκατάλειψη της Καστρίτσας, άρχισε να σχηματίζεται οχυρωμένος οικισμός στους γειτονικούς βράχους της λίμνης όπου το σημερινό Κάστρο των Ιωαννίνων.

Σήμερα το Κάστρο δίνει την εντύπωση μιας ομαλής χερσονήσου που εισχωρεί μέσα στη λίμνη, ενώ είναι γνωστό ότι ως τις αρχές του 20^ου αιώνα το περιτριγύριζαν τα νερά της λίμνης. Οι επιχωματώσεις που έγιναν, για να γεμίσει η τάφρος που χώριζε την πόλη με το φρούριο, δεν επιτρέπουν σήμερα να εκτιμήσει κανείς το επιβλητικό ύψος των τειχών και οι απόκρημνοι εκεί βράχοι δεν αναδύονται, όπως άλλοτε, απρόσιτοι και πανύψηλοι, από τα νερά της λίμνης. Η βραχώδης αυτή χερσόνησος, απροσπέλαστη από την πλευρά της λίμνης, δεν είχε παρά στενές και δύσκολες προσβάσεις από το μέρος της στεριάς. Οι προσβάσεις αυτές οχυρώθηκαν κάποτε και άρχισε να σχηματίζεται εκεί σιγά σιγά μια ακρόπολη, καταφύγιο των ανθρώπων της περιοχής σε ώρες κινδύνου. Πότε οχυρώθηκαν αυτοί οι βράχοι και πότε άρχισε να σχηματίζεται ο πρώτος οικισμός σ’ αυτή την ακρόπολη, ο αρχικός πυρήνας της μετέπειτα πόλης, δεν είναι γνωστό.

Στα κοιλώματα των απρόσιτων βράχων προϋπήρχαν, όταν η περιοχή ήταν ακόμη ακατοίκητη, ασκητήρια αναχωρητών, με υποτυπώδεις χώρους προσευχής, όπως συνήθως, στα οποία ήρθαν να προστεθούν με τον καιρό μικρά εικονίσματα και ναΐσκοι. Κάποιος ναΐσκος του Αγίου Ιωάννου, σκαρφαλωμένος σε περίοπτη θέση ή σφηνωμένος κάπου στον πιο ψηλό βράχο, είχε δώσει, καθώς φαίνεται , στην περιοχή την ονομασία (ή κάποιον παραπλήσιο τύπο της ονομασίας) που πήραν έπειτα η ακρόπολη και ο αρχικός μικρός οικισμός: Ιωάννινα. Η ονομασία αυτή – όνομα τοποθεσίας αρχικά και όχι πόλης – αντικατέστησε ίσως κάποιαν άλλη, παλαιότερη, που δεν την ξέρουμε (όπως δεν ξέρουμε επίσης την αρχαία ονομασία της πόλης εκείνης που είχε ακμάσει παλαιότερα στον γειτονικό λόφο της Καστρίτσας).

Ρητή μαρτυρία της πόλης δεν συναντούμε στις σωζόμενες πηγές των πρώτων βυζαντινών αιώνων.